elena_2004 (elena_2004) wrote,
elena_2004
elena_2004

Мартин Поллак: Мы живем на большом кладбище

http://culture.pl/ru/article/martin-pollak-my-zhivem-na-bolshom-kladbishche
«Вся Центральная и Восточная Европа выстелена забытыми кладбищами, следами массовых преступлений», — говорил автор книги «Отравленные пейзажи» Мартин Поллак на встрече с читателями в Варшаве. «Отравленные пейзажи» — это эссе о местах массовых, совершаемых тайно убийств, следы которых тщательно уничтожались: неудобных свидетелей ликвидировали, ямы, в которые сбрасывали тела, маскировали посевами люпина или кустами дикой смородины.
Описывая окрестности Белжеца, Бабьего Яра, Куропат, Освенцима или Треблинки, Поллак задается вопросом о том, каково живется людям на большом кладбище Европы. Знают ли они, что скрывает земля, которую они обрабатывают? Может, они открыли тут овощную лавку? Или опасливо обходят стороной места захоронений?
«В какой-то момент своей жизни я начал осознавать, что сельские пейзажи в нашей части света часто скрывают мрачные тайны. Ребенком я вместе с дедушкой часто бродил по лесам под Линцем, восхищаясь красотой природы. Уже будучи взрослым я узнал, что ровесники моего деда спрятали неподалеку в горных пещерах тела убитых евреев. Мой дедушка тоже симпатизировал НСДРП. Такие места я находил всюду — в России, в Белоруссии и на Украине, в Польше, Австрии, Словении, Словакии. Для меня пейзажи перестали быть невинными, в Центральной Европе они слишком часто скрывают следы преступлений», — сказал Поллак.
Писатель рассказывал, как сложно иногда жить в таких местах, зная их историю. Один мороженщик из Освенцима прямо сказал ему, что он вообще не собирается думать о лагере Аушвиц.
«Он там живет, растит детей, продает мороженое. Ему приходится как-то там жить, хотя непросто жить в месте, название которого вызывает ужас во всем мире. Ему приходится с этим как-то справляться», — сказал автор.
«Люди, которые живут в местах, где были совершены не слишком громкие преступления, часто предпочитают забыть о прошлом этих территорий. Это нормально, это очень по-человечески — не пытаться узнать, что тут произошло, потому что такие знания могут быть невыносимыми. Часто люди все знают, но предпочитают не говорить. Иногда испытывая стыд за то, что не помогли жертвам, иногда из-за лояльности к палачам, с детьми которых они живут по соседству. Я не даю оценку этой их позиции, я бы тоже предпочел не знать о многих вещах, но, наверное, все-таки нужно возвращать память. Убийцы, как правило, хотели, чтобы имена их жертв стерлись из памяти, и если мы оставим эти могилы в покое, это будет означать, что преступники победили», — отметил Поллак.
Писатель изучает прошлое Европы и вместе с ней прошлое собственной семьи.
В «Отравленных пейзажах» он описывает посещение словацкой деревни Полянка, где 16 января 1945 года солдаты из отделения Зондеркоманды 7a убили и захоронили 21 человека — евреев и словацких партизан. Командиром этого отделения был Герхард Баст, штурмбанфюрер СС — отец Мартина Поллака, тот самый, чье мрачное прошлое эссеист описал в своей нашумевшей книге «Смерть в бункере».
В истории Герхарда Баста, которую исследует его сын, открываются все новые подробности. Уже после издания «Отравленных пейзажей» с автором связался поляк, житель подваршавского местечка Радзеёвице, где отделение Баста дислоцировалось после подавления Варшавского восстания. Этот человек в детстве был свидетелем эксгумации тел жертв этой команды.
«Я не оптимист. Я не считаю, что природа человека может исправиться. Я освещал для немецких СМИ войну на Балканах, там массовые убийства происходили практически на глазах всего мира. Знаем ли мы, что на самом деле происходит сейчас на Украине? Там ведь наверняка тоже есть массовые захоронения, которые мы откроем через десяток-другой лет. Но даже если мы знаем, что такое еще случается, мы не тем более должны оставлять эти могилы в забвении», — добавил Поллак.
Мартин Поллак родился в Бад Халле в Верхней Австрии. Изучал славянскую литературу и историю Восточной Европы в Вене и в Варшаве. До 1998 года работал репортером и корреспондентом «Шпигеля», в настоящее время занимается литературой и переводами (в частности, перевел на немецкий все книги Рышарда Капущинского). В Польше была опубликована его книга «Отцеубийца. Дело Филиппа Халсмана», а также работы «По Галиции. О хасидах, гуцулах, поляках и русинах. Воображаемое путешествие по Восточной Галиции и Буковине, или Путешествие в мир, которого нет» и «Император Америки. Большой побег из Галиции».
-----
«Мая цётка і ў 106 гадоў застаецца нацыянал-сацыялісткай».
Надзвычай адметны лёс самога аўтара. Нарадзіўся ў 1944 годзе ў аўстрыйскай глыбінцы, гарадку Бад-Халь. Уся ягоная сям’я — апантаныя прыхільнікі ідэі нацыянал-сацыялізму, пра што Мартын Поляк досыць падрабязна расказвае ў «Затушаваных краявідах».
Ягоны бацька Герхард Баст, якога ён ніколі ня бачыў, да самай сьмерці застаўся перакананым нацыстам і эсэсаўцам. У чэрвені 1944-га быў накіраваны на Ўсходні фронт, камандаваў карнымі апэрацыямі. Пасьля вайны хаваўся ад міжнароднага правасудзьдзя, у 1947 годзе, падчас спробы ўцёкаў у Паўднёвую Амэрыку, быў забіты.Мартын адзін знайшоў у сабе сілы пайсьці супраць плыні — і стаў ізгоем у сваёй сям’і.

Кажа, астатнія сямейнікі і сёньня застаюцца прыхільнікамі «моцнай рукі». Праз гэта давялося пакінуць Аўстрыю. У 1965 годзе ён выправіўся ў Варшаву вывучаць славістыку. Дысэртацыя была прысьвечаная творчасьці Элізы Ажэшкі, у ягоным перакладзе на нямецкую мову выйшлі творы Рышарда Капусьцінскага, Анджэя Стасюка, Марыюша Вілька ды іншых.Супрацоўнічаў зь вядомымі эўрапейскімі выданьнямі, быў замежным карэспандэнтам часопіса «Шпігель», апошнія 30 гадоў — вольны літаратар.

— Спадар Поляк, у сваёй кнізе вы ня ўтойваеце, што ўся ваша сям’я — дзед, бацька, дзядзькі — былі перакананымі носьбітамі нацыянал-сацыялістычных ідэяў. Вы радыкальна адышлі ад гэтай лініі. Як гэта расцаніць — своеасаблівым пакаяньнем?

— Ведаеце, у мяне няма пачуцьця віны за некага ці за нешта, я занадта малады для гэтага. Але так, я адчуваю адказнасьць як аўстрыйца за маю сям’ю. Менавіта Аўстрыя занадта мала займалася сваёй гісторыяй, недастаткова крытычна ацэньвала сваю ролю ў падзеях першай паловы ХХ стагодзьдзя. Заўсёды можна было перакласьці адказнасьць — ай, дык гэта ўсё немцы, гэта ня мы. І гэта няправільна. А тое, што тычыцца непасрэдна маёй сям'і, то ў нас усе трымаліся нацыянал-сацыялістычных пазыцый — дзед, ягоныя браты, бацька, дзядзькі. Сапраўдныя нацыянал-сацыялісты паводле перакананьняў і пры гэтым таксама злачынцы.
— Дзед, бацька, дзядзькі былі б расчараваныя, каб дазналіся, што іх унук, сын, пляменьнік «здрадзіў» сямейным ідэалам?

— Так, безумоўна, былі б расчараваныя (сьмяецца). Яшчэ, дарэчы, жывая адна з маіх цётак — жонка малодшага брата майго бацькі. Ёй 106 гадоў, яна ўсё вельмі добра разумее і ўспрымае, сьветлая галава. Дык вось яна са мной наогул не размаўляе, для яе я проста не існую. Яна да сёньняшняга дня застаецца тых ранейшых перакананьняў, для яе нічога не зьмянілася. Зрэшты, ніхто ў нашай сям’і так і не зьмяніў сваіх поглядаў, яны пры сваім засталіся да канца. Адзінае выключэньне — гэта я.

— Іншымі словамі, у Аўстрыі, Нямеччыне настроі, закладзеныя нацыянал-сацыялістычнай партыяй у даваеннай Эўропе, адчуваюцца і сёньня?

— Такія настроі ёсьць сёньня паўсюль — ня толькі ў Аўстрыі ці Нямеччыне, а і ў Польшчы, Расеі, іншых краінах. Але пры гэтым трэба адзначыць, што ў Аўстрыі дагэтуль захаваліся аб’яднаньні Burschenschaften. Яны бяруць пачатак са студэнцкіх суполак, прасякнутыя духам патрыятызму і правага радыкалізму. На маёй радзіме гэты рух карыстаецца вялізнай папулярнасьцю. Напрыклад, у маёй сям’і мужчыны належалі да такіх аб’яднаньняў, а галоўнай адметнасьцю далучанасьці да «касты» былі шнары на шчоках. Дык вось раптам гэта зноў стала ў Аўстрыі дзіка папулярнай зьявай. Можа, таму, што аўстрыйскі віцэ-канцлер і многія іншыя палітыкі таксама належаць да гэтага аб’яднаньня. У гэтым сэнсе я лічу вельмі патрэбным і важным, што мы адкрыта пра гэта гаворым і пішам.

— Вы згадваеце, што ў 1944 годзе ваш бацька быў фактычна сасланы на Ўсходні фронт — нібыта і на тэрыторыю Беларусі ў тым ліку. Ці ведаеце, за якую правіну?

— Гэта быў няшчасны выпадак на паляваньні — выпадкова застрэліў хлопчыка-пастушка, якому было, мабыць, гадоў 13-14. Паколькі служыў у эліце, у войсках СС, то быў унутраны разбор, суд, і за тую правіну пакаралі такім спосабам. Але ў Беларусі ён ня быў, сваю адзінку — зондэркаманду апэратыўнай групы, якая займалася карнымі апэрацыямі ў Беларусі, Польшчы і Славаччыне — пераняў у Беластоку. Проста быў падначалены камандаваньню, якое базавалася ў Менску.

— Сёньня ў Расеі ды краінах са значнай колькасьцю расейскамоўнага насельніцтва вяртаецца культ Сталіна — «жорсткага і мудрага кіраўніка». Як вашы землякі ставяцца да ролі Адольфа Гітлера, ці існуе табу на гэтую пэрсону?

— Не магу сказаць, што ёсьць нейкая асаблівая цікавасьць да асобы Гітлера, але сапраўды, у Аўстрыі назіраецца такая зьява, як імкненьне мець фігуру моцнага лідэра. Напрыклад, Аўстрыйская народная партыя, якая цяпер фактычна кіруе краінай, наўпрост падтрымлівае пуцінскую Расею. Дый наогул прасоўвае антыдэмакратычны стыль кіраваньня, які абапіраецца на «моцнага лідэра». Ня так даўно было праведзенае апытаньне сярод маладых аўстрыйцаў. Дык вось, чвэрць зь іх выказалі падтрымку такой палітычнай форме — аўтарытарнай. Пры гэтым трэба разумець, што жыхары Аўстрыі жывуць вельмі добра, эканамічна для гэтага няма ніякіх перадумоваў, мы чацьвёртая краіна паводле ўзроўню дабрабыту ў Эўразьвязе. У прынцыпе, нам добра жывецца. Аднак настроі спаўзаюць у крайнасьць.
— Ці азначае гэта, што пэўная частка вашых землякоў вітае і стыль кіраваньня беларускага «моцнага лідэра» Аляксандра Лукашэнкі? Ці пра яго існаваньне ня ведаюць?

— Ня ўпэўнены, што аўстрыйцы ў масе сваёй хоць нешта ведаюць пра вашу палітычную сыстэму. Небясьпека ў тым, што кіроўныя партыі — як партыя Орбана ў Вугоршчыне ці Качыньскага ў Польшчы — ужо ў сваёй сыстэме збудаваныя на антыдэмакратычных прынцыпах. І гэта тое, што зараз крок за крокам спрабуюць адаптаваць у Аўстрыі — пераход на аўтарытарны стыль кіраваньня. Таму для нас, інтэлектуалаў, гэта галоўная задача сёньняшняга дня — не маўчаць, гаварыць, зьвяртаць увагу. Інакш проста самі не заўважым, як вугорскі ці польскі палітычны досьвед распаўсюдзіцца і на нашу краіну.

— Адчуваецца, што разам з радыкальнымі настроямі нацыянал-сацыялізму вяртаюцца і ягоныя верныя спадарожнікі — як той жа антысэмітызм, пра ахвяраў якога вы так шмат пішаце ў «Затушаваных краявідах»...

— Так, безумоўна. Я б нават сказаў, што сёньня існуюць два розныя віды антысэмітызму. Па-першае, стары, які існаваў заўсёды і пра які нядаўна зноў згадвалі, паколькі было 80 гадоў ад моманту аншлюсу Аўстрыі ў 1938-м. Па-другое, зьявіўся новы антысэмітызм, які прывезьлі з сабой мігранты з арабскіх краінаў і якія самі па сабе настроеныя па-антысэміцку. У такой сытуацыі нічога не застаецца, як быць удвая больш пільнымі.

— Вы шмат аб’езьдзілі краінаў, дзе вынішчэньне мірнага насельніцтва, найперш габрэяў, набыло, безь перабольшаньня, прамысловыя маштабы. Беларусь закранулі, скажам так, па датычнай...

— Першы раз я прыехаў у Беларусь у 2007 годзе па праграме «Кнігі і людзі» — пісьменьнікі езьдзяць па бібліятэках і прадстаўляюць свае кнігі. Тады быў у Віцебску, Гомлі, было наведваньне Хатыні. Наступны прыезд быў, мабыць, у 2014-м, бо ў мяне ёсьць вялікі архіў фатаздымкаў пра Першую сусьветную вайну, а тут было арганізаванае мерапрыемства, прысьвечанае перасяленьню і эвакуацыі на пачатку ваенных дзеяньняў на тэрыторыі Беларусі. Тады зьезьдзіў у Трасьцянец. На жаль, было мала часу, падчас гэтага прыезду зноў мяркую там пабываць.

— Дарэчы, у вашай кнізе зусім не фігуруе Расея. Так задумана?

— У мяне яна сапраўды не фігуруе, я пішу толькі пра тыя рэчы, якія сам ведаю, якія мог назіраць. А Расея ў гэтым сэнсе не была тэмай майго дасьледніцкага інтарэсу, у гэтым сэнсе куды больш цікавы цэнтральны і ўсходнеэўрапейскія куткі — Польшча, Славенія, Славаччына, Украіна, Беларусь.
— Ці праўда, што падчас так званай Шасьцідзённай вайны арабскага сьвету з Ізраілем у 1967-м вы запісаліся добраахвотнікам?

— Так, сапраўды было такое (сьмяецца). Адзінае, калі прыляцеў у Тэль-Авіў, вайна ўжо дзень як скончылася. Аднак наступныя чатыры месяцы я правёў у Ізраілі — не ў якасьці вайскоўца, проста там працаваў. Зрэшты, гэта быў ня першы мой прыезд, наведваў яшчэ раней. Шчыра скажу: для мяне гэта ў нейкай ступені было шокам, бо я там таксама пабачыў моцны нацыяналізм. Зразумела, адкуль усё гэта бралася, аднак для мяне настолькі агрэсіўныя антыарабскія настроі сталі нечаканасьцю. Зусім не шкадую, быў там з задавальненьнем і да сёньняшняга дня застаюся за Ізраіль. Хоць, напрыклад, мая жонка не падзяляе маіх поглядаў у гэтым пытаньні.

— Некаторыя лічаць, што ўсё ж здаровая доля нацыяналізму — гэта добра. Прыклад Беларусі сьведчыць, што яго адсутнасьць пагражае самому існаваньню нацыі — з боку той жа Расеі. Іншая справа, як вызначыць яго аптымальную дозу?

— Цяжка сказаць, бо і ў маёй Аўстрыі таксама падобнае становішча. Аўстрыйцам таксама заўсёды была патрэбна пэўная доля нацыяналізму, каб адмежаваць сябе ад Нямеччыны. Праўда, я б не называў гэта нацыяналізмам, хутчэй сказаў бы, што гэта патрыятызм. Напрыклад, мой бацька і мой дзед казалі, што мы не аўстрыйцы, мы немцы. Вось гэта была праблема, бо яны не хацелі адчуваць сябе «другараднымі» аўстрыйцамі. Наогул наша сям’я паходзіць зь нямецкамоўнага асяродзьдзя ў Славеніі, там нямецкі нацыяналізм быў вельмі моцным яшчэ ў ХІХ стагодзьдзі. І менавіта ў такіх мясцовасьцях, дзе зьмяшаныя розныя этнасы, вельмі лёгка паўстаюць гіпэртрафіраваныя формы нацыяналізму. І мы бачым гэта ў многіх іншых краінах — скажам, у Польшчы нацыяналізм ускраінаў заўсёды мацнейшы, чым у цэнтры.

— Пры тым, што вас шмат што зьвязвае з Польшчай, яшчэ за камуністычнымі часамі на працяглы час уезд у гэтую краіну быў забаронены...

— Выключна таму, што ў мяне былі кантакты з польскімі апазыцыянэрамі. Іншымі словамі, забарона існавала ўвесь час актыўнай дзейнасьці «Салідарнасьці» — ад 1980 да 1989-га. Цягам гэтага часу мне нельга было ўяжджаць у краіну. Шчыра кажучы, я і тады быў пэрсонай нон-грата, і сёньня мяне таксама ня вельмі хочуць там бачыць. Прынамсі ў іх сьпісах нядобранадзейных я ёсьць дакладна.

— Чаму ў свой час менавіта Варшаву выбралі як месца для атрыманьня адукацыі?

— Гэта таксама своеасаблівы пратэст супраць маёй сям’і. Хоць, па вялікім рахунку, гэта было досыць дурное рашэньне. Бацькі і дзеда ўжо не было ў жывых, мной апекавалася бабуля. Яна хацела, каб я ішоў вывучаць германістыку, нямецкую літаратуру, а я, каб ёй запярэчыць, заявіў, што буду вывучаць славістыку. І так пачаў вывучаць польскую літаратуру.

https://www.svaboda.org/a/29101315.html
Tags: Австрия, Германия, Европа, Польша, воспитание, жизнь, история, литература, насилие, нацизм, память, психология, семья, смерть, человек
Subscribe

  • Post a new comment

    Error

    Anonymous comments are disabled in this journal

    default userpic

    Your reply will be screened

    Your IP address will be recorded 

  • 1 comment